آیا اثر هنری بدون مشارکت مخاطب کامل است؟
این پرسش در قرن بیستم، رابطه سنتی میان اثر هنری و بیننده را به چالش کشید. در الگوی رایج هنرهای تجسمی، اثر بهمثابه ابژهای مستقل در برابر مخاطب قرار میگرفت، مخاطب آن را مشاهده و تفسیر میکرد، بیآنکه لزوماً در شکلگیری آن دخالت داشته باشد. اما با ظهور هنر جنبشی، پرفورمنس و هنر مشارکتی، این رابطه بهتدریج دگرگون شد و نقش مخاطب از تماشاگر صرف به مشارکتکنندهای بالقوه در تجربه هنری گسترش یافت.
در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، هنرمندانی مانند نیکولا شوفر با استفاده از حرکت، نور و سامانههای سایبرنتیکی، آثاری آفریدند که به تغییرات محیط واکنش نشان میدادند. همزمان، جریانهایی مانند Fluxus مرز میان اثر هنری، کنش روزمره و مشارکت مخاطب را به چالش کشیدند. گسترش فناوریهای الکترونیکی و دیجیتال در دهههای بعد، امکان تعامل مخاطب با اثر را افزایش داد و به توسعه هنر تعاملی (Interactive Art) کمک کرد. در این رویکرد، اثر هنری دیگر الزاماً شیئی ثابت و مستقل از مخاطب نیست، بلکه میتواند در واکنش به حرکت، لمس، صدا یا انتخاب او تغییر کند. بااینحال، واکنش صرف به حضور مخاطب با مشارکتی که در شکلگیری معنا نقش دارد متفاوت است. در حالت دوم، رابطه مخاطب و اثر نیز بخشی از موضوع هنری میشود.
یکی از تحولات بنیادین فیزیک کوانتومی، بازنگری در مفاهیمی چون مشاهده، اندازهگیری و وضعیت سامانههای فیزیکی بود. در سوی دیگر، هنر مدرن و بهویژه هنر تعاملی نیز رابطه تثبیتشده میان مخاطب و اثر هنری را به چالش کشید. بااینحال، این شباهت مفهومی به معنای یکسانبودن مشاهده در علم و هنر نیست؛ زیرا در فیزیک کوانتومی، اندازهگیری فرایندی فیزیکی مبتنی بر برهمکنش با سامانه است، درحالیکه در هنر تعاملی، مشاهده و مشارکت مخاطب میتوانند بخشی از تجربه و شکلگیری معنای اثر باشند. از همین تفاوت، پرسشی شکل میگیرد؛ مفاهیم فیزیک کوانتومی چگونه میتوانند بدون تحریف معنای علمی خود، به زبان تجربه و آفرینش هنری ترجمه شوند؟
امروزه این ارتباط در برخی پروژههای هنری صورتی عینیتر یافته است. گروهی از هنرمندان از رایانش کوانتومی و فناوریهای مرتبط برای تولید یا دگرگونکردن آثار استفاده میکنند. گروهی دیگر، ساختارهای نظری، مفاهیم و پیامدهای فلسفی فیزیک کوانتومی را مبنای پژوهش و آفرینش خود قرار میدهند. این رویکردهای متنوع را میتوان در قلمرو هنر کوانتومی (Quantum Art) بررسی کرد. عنوانی که به یک سبک واحد یا روش هنری مشخص اشاره ندارد، بلکه طیفی از تجربهها را در مرز میان هنر، علم و فناوری دربرمیگیرد. در بررسی این آثار، تمایز میان استفاده واقعی از فناوری کوانتومی، الهامگرفتن از نظریه کوانتومی و کاربرد استعاری مفاهیم آن ضروری است، زیرا نسبت هنر و فیزیک نه صرفاً با شباهتهای ظاهری و تعبیرهای شاعرانه، بلکه با بررسی دقیق سازوکار و زمینه شکلگیری هر اثر روشن میشود.
اثر I'll Be Your Qubit (2018) از مارتا دبلیو. لوئیس، نمونهای از اینستالیشن تعاملی در قلمرو هنر کوانتومی است. این پروژه در جریان اقامت هنری لوئیس در مؤسسه کوانتومی دانشگاه ییل و با همکاری پژوهشگران فیزیک کوانتومی شکل گرفت. هنرمند در این اثر میکوشد برخی مفاهیم انتزاعی نظریه اطلاعات کوانتومی را به تجربهای فضایی، دیداری و مشارکتی تبدیل کند. در این رویکرد، مخاطب تنها دریافتکننده اطلاعات یا تماشاگر یک نمایش علمی نیست؛ بلکه حضور و کنش او در نحوه آشکارشدن و تجربهکردن اجزای اثر نقش دارد. به این ترتیب، رابطه میان مخاطب، سامانه هنری و مفهوم مشاهده به یکی از موضوعات اصلی اینستالیشن تبدیل میشود.

شکل 1: فضای اینستالیشن و بازسازی هنری محفظه آزمایشگاهی کیوبیتها.
فضای اینستالیشن به محیطی الهامگرفته از یخچالهای رقیقسازی (Dilution Refrigerators) تبدیل شده بود، دستگاههایی که در آزمایشگاه برای ایجاد دماهای بسیار پایین و مطالعه برخی سامانههای کوانتومی، از جمله کیوبیتهای ابررسانا، به کار میروند. مخاطب وارد این فضای بازسازیشده میشد و بهجای مشاهده دستگاه از بیرون، درون محیطی قرار میگرفت که تداعیکننده فضای آزمایشگاهی مطالعه کیوبیتها بود. این انتخاب را میتوان فراتر از بازسازی ظاهری یک تجهیز علمی تفسیر کرد، زیرا جایگاه مخاطب را نسبت به ساختار الهامگرفته از دستگاه تغییر میدهد و مرز میان مشاهده از بیرون و حضور در فضای اثر را به موضوعی برای تجربه و تأمل تبدیل میکند.
یکی از عناصر تعاملی اثر، اسباببازی نوری قدیمیای به نام توماتروپ (Thaumatrope) است. دیسکی با دو تصویر متفاوت در دو طرف که هنگام چرخش سریع، تصاویر آن در ادراک بیننده با یکدیگر ترکیب میشوند. هنرمند از این ویژگی برای تداعی مفهوم برهمنهی کوانتومی استفاده کرده است. در مکانیک کوانتومی، حالت یک سامانه میتواند بهصورت ترکیبی خطی از چند حالت ممکن توصیف شود، اما ترکیب ادراکی دو تصویر در توماتروپ، پدیدهای ناشی از سازوکار بینایی انسان است و با برهمنهی کوانتومی یکسان نیست. بنابراین، توماتروپ را باید استعارهای بصری دانست که مفهومی انتزاعی را به تجربهای آشنا و قابل ادراک نزدیک میکند. اهمیت هنری این انتخاب در آن است که مخاطب بهجای مواجهه صرف با یک تعریف نظری، از طریق کنش خود در ساختن تجربه بصری مشارکت میکند.

شکل 2: اسباببازی نوری توماتروپ، با ترکیب دو تصویر در ادراک بیننده، استعارهای بصری برای نزدیکشدن به مفهوم برهمنهی کوانتومی.
یکی دیگر از اجزای اینستالیشن، مجموعهای از دفترکهای ورقزن (Flipbooks) است که رفتار آنها با حضور مخاطب تغییر میکند. بر اساس سازوکار توصیفشده برای اثر، این دفترکها پیش از فعالشدن حسگرهای حرکتی، رفتاری تصادفی داشتند؛ اما با نزدیکشدن بازدیدکننده، حسگرها حضور او را تشخیص میدادند و وضعیت نمایش تصاویر تغییر میکرد. این سازوکار را میتوان استعارهای هنری از نقش مشاهده و اندازهگیری در فیزیک کوانتومی دانست. بااینحال، باید میان تشخیص حضور مخاطب توسط حسگر و اندازهگیری یک سامانه کوانتومی تمایز گذاشت، زیرا در مکانیک کوانتومی، اندازهگیری به برهمکنش فیزیکی با سامانه مربوط است و لزوماً به حضور یا آگاهی انسان وابسته نیست. اهمیت هنری این بخش در آن است که مخاطب پیامد حضور خود را در رفتار اثر مشاهده میکند و از تماشاگر منفعل به مشارکتکنندهای مؤثر در تجربه هنری تبدیل میشود.

شکل 3: دفترکهای ورقزن، تغییر وضعیت تصاویر با فعالشدن حسگر حرکتی و تبدیل حضور مخاطب به بخشی از سازوکار اثر.
در مجموع، اینستالیشن I'll Be Your Qubit مفاهیم فیزیک کوانتومی را نه با بازتولید واقعی پدیدههای آن، بلکه از طریق تجربههای حسی و تعاملی به زبان هنر ترجمه میکند. توماتروپ با ترکیب ادراکی تصاویر، استعارهای از برهمنهی ارائه میدهد و دفترکهای ورقزن با واکنش به حضور بازدیدکننده، مسئله مشاهده و تغییر وضعیت را به تجربهای مشارکتی بدل میکنند. این سازوکارها قرار نیست مکانیک کوانتومی را شبیهسازی کنند، بلکه فرصتی فراهم میآورند تا مخاطب درباره مشاهده، برهمکنش و نسبت خود با آنچه میبیند تأمل کند. اهمیت اثر در همین جابهجایی نقش مخاطب است؛ او دیگر تنها تماشاگر اشیا و تصاویر نیست، بلکه کنش او در شکلگیری بخشی از تجربه هنری تأثیر دارد و رابطه میان انسان و اثر، خود به موضوعی برای تأمل هنری تبدیل میشود. هرچند ساختار فیزیکی اینستالیشن بدون حضور بازدیدکننده نیز باقی میماند، برخی از ظرفیتهای آن تنها در تعامل تحقق مییابند. از این منظر، میتوان به پرسش آغازین بازگشت: آیا اثر هنری بدون مشارکت مخاطب کامل است؟ پاسخ برای همه آثار یکسان نیست، اما در این اثر مشارکت، بخشی از منطق آفرینش آن است. مخاطب واقعاً کیوبیت نمیشود و حضورش معادل اندازهگیری کوانتومی نیست، عنوان اثر بهصورت استعاری لحظهای را توصیف میکند که مشاهدهگر به بخشی از تجربه تبدیل میشود.