جعبهای کاملا دربسته را تصور کنید. تمام هوای آن را بیرون میکشید، تکتک اتمها را خارج میکنید، راه نفوذ هر ذره نور را از میان برمیدارید و سپس جعبه را تا دمای صفر مطلق، یعنی پایینترین دمای ممکن در طبیعت، سرد میکنید. حالا پرسش سادهای مطرح میشود: آیا اکنون درون جعبه چیزی باقی مانده است؟
اگر پاسخ شما "هیچ" است، فیزیک کوانتومی پاسخ دیگری دارد؛ درون آن جعبه هنوز جنبوجوشی پایانناپذیر جریان دارد.
هنوز قانع نشدهاید؟ به این پرسشهای جالب فکر کنید: چرا هلیوم حتی در نزدیکی صفر مطلق نیز در فشار عادی جامد نمیشود؟ چرا دو صفحه فلزی بدون بار، وقتی در خلا کنار هم قرار میگیرند، بهسوی یکدیگر کشیده میشوند؟ چرا اتم برانگیخته بدون هیچ عامل محرک آشکاری خودبهخود نور گسیل میکند؟ و مهمتر از همه، چرا محاسبه ساده انرژی خلا عددی به دست میدهد که حدود ۱۲۰ مرتبه بزرگ تر از مقدار مشاهدهشده در کیهان بیشتر است؟
پاسخ همه این پرسشها به پدیدهای به نام نوسانات نقطه صفر یا همان Zero-Point Fluctuations مربوط میشود.
در ادامه میبینیم این لرزش گریزناپذیر چیست و چرا از شگفتانگیزترین ایدههای فیزیک مدرن به شمار میرود.
برای درک ریشه این پدیده، از فیزیک کلاسیک شروع می کنیم. جایی که سکون بهسادگی قابل تصور است. میتوان آونگی را در پایینترین نقطه مسیرش بیحرکت نگه داشت. در این حالت، مکان آونگ مشخص و سرعت آن صفر است. بنابراین از دیدگاه فیزیک کلاسیک، نقص یا تناقضی وجود ندارد.
اما در دنیای کوانتومی، این تصویر دیگر امکانپذیر نیست. طبق اصل عدم قطعیت هایزنبرگ، نمیتوان مکان و تکانه یک ذره را هم زمان با دقت دلخواه بدست آورد. در واقع، حاصلضرب عدم قطعیت این دو کمیت نمیتواند از نصف ثابت کاهشیافته پلانک کمتر باشد:
توپی را در نظر بگیرید که قطر آن را کم می کنیم. این کاهش را تا جایی که ابعاد آن به سمت یک اتم میل کند، ادامه می دهیم. حالا توپ ما شبیه چه چیزی شده است؟ یک اتم گاز! چنانچه بخواهیم مکان این توپ یا همان اتم گاز را بدست آوریم، باید آن را در یک مکعب کوچک محصور کنیم. در این صورت، با توجه به تغییرات سریع و زیاد سرعت، تکانه را نمی توان با دقت گزارش کرد. بنابر این، در مقیاس کوانتومی، حتی با حذف انرژی اضافی، نمیتوان ذره را هم در مکانی کاملا مشخص و هم با تکانهای کاملا معین قرار داد. نوسان باقیماندهای که حتی با سردکردن و ثابت نگه داشتن اتم ها سر جایشان از میان نمیرود، همان حرکت نقطهی صفر است.
این موضوع را میتوان با یک مدل ریاضی ساده توضیح داد: نوسانگر هماهنگ کوانتومی، شبیه جرمی که به فنر وصل شده است. ترازهای انرژی این نوسانگر از رابطه زیر به دست میآیند:
در این رابطه، میتواند یکی از عددهای 0، 1، 2 و مانند آنها باشد. نکته اینجاست که حتی وقتیاست، یعنی نوسانگر در پایینترین حالت انرژی قرار دارد، انرژی آن صفر نیست و مقدار باقی میماند. به این مقدار، انرژی نقطه صفر میگویند؛ انرژیای که حتی در پایینترین حالت ممکن نیز از میان نمیرود.

شکل 1: نوسانگر هماهنگ کوانتومی، شبیه جرمی که به فنر وصل شده است. ترازهای انرژی این نوسانگر از این رابطه به دست میآیند:. در این رابطه، میتواند یکی از عددهای 0، 1، 2 و مانند آنها باشد. نکته اینجاست که حتی وقتیاست، یعنی نوسانگر در پایینترین حالت انرژی قرار دارد، انرژی آن صفر نیست و مقدار باقی میماند. به این مقدار، انرژی نقطه صفر میگویند؛ انرژیای که حتی در پایینترین حالت ممکن نیز از میان نمیرود.
بخش جالبتر ماجرا در نظریه میدانهای کوانتومی آشکار میشود. در این نظریه، میدان الکترومغناطیسی را میتوان مجموعهای از نوسانگرها با طولموج های گوناگون در نظر گرفت. هر نوسانگر حتی در حالت پایه نیز انرژی برابر بادارد. بنابراین خلا کوانتومی به معنای نبودن میدانها نیست؛ بلکه پایینترین حالت انرژی آنهاست. میانگین میدانهای الکتریکی و مغناطیسی در این حالت میتواند صفر باشد، اما نوسانات آنها صفر نیست.
البته باید به یک ساده سازی رایج توجه کرد: این تصور که ذرات مجازی پیوسته از هیچ پدید میآیند و ناپدید میشوند، توصیفی پرطرفدار اما ناقص است. بیان دقیقتر آن است که خود میدانها حتی در کم انرژیترین حالتشان نیز نوسان دارند.
نخستین نمونه این رفتار را میتوان در آزمایشگاههای دمای پایین دید. هلیوم، سبکترین گاز نجیب، را تا نزدیکی صفر مطلق سرد کنید. شاید انتظار داشته باشید جامد شود، اما هلیوم در فشار عادی حتی در این دماهای بسیار پایین نیز مایع باقی میماند.
علت این رفتار، جرم بسیار کم اتمهای هلیوم و نیروی جاذبه ضعیف میان آن هاست. هنگامی که اتم ها میخواهند در یک شبکه بلوری جای بگیرند، حرکت نقطه صفر آن ها آنقدر بزرگ است که مانع پایداری ساختار جامد میشود. برای جامد کردن هلیوم باید فشاری در حدود ۲۵ برابر فشار جو به آن وارد کرد. این رفتار، نمونهای قابل مشاهده از تاثیر حرکت نقطه صفر بر حالت ماده است.
نمونه دوم، نیرویی است که از ویژگیهای خلا کوانتومی سرچشمه میگیرد و به اثر کازیمیر معروف است. در سال ۱۹۴۸، هندریک کازیمیر، فیزیکدان هلندی، پیشبینی کرد که دو صفحه فلزی بدون بار، اگر در خلا به شکل موازی و بسیار نزدیک به هم قرار بگیرند، یکدیگر را جذب میکنند.
نکته قابل تامل این است که اساسا چرا چنین اتفاقی رخ میدهد؟
میان دو صفحه تنها برخی از مدهای نوسانی میدان مجازند، در حالی که بیرون صفحه ها محدودیت کمتری وجود دارد. این تفاوت باعث ایجاد نیروی خالصی میشود که صفحه ها را بهسوی یکدیگر میکشد. برای درک شهودی موضوع، دو قایق کنار هم را روی دریا تصور کنید. پدیده ای که مشاهده می شود این است که موج های بلند بیشتر از سمت بیرون به قایق ها رسیده و آن ها را به هم نزدیک میکنند.
در حالت دو صفحه، اندازه این نیرو به فاصله میان صفحه ها بسیار حساس است. در مدل ایدهآل، فشار کازیمیر با عکس توان چهارم فاصله تغییر میکند؛ بنابراین با کاهش فاصله، به سرعت افزایش مییابد. در فاصله حدود ۱۰ نانومتر، این فشار میتواند نزدیک به یک اتمسفر باشد. این پدیده نشان میدهد که خلا نیز میتواند آثار فیزیکی قابل اندازهگیری داشته باشد.
استیو لاموروکس در سال 1997 این اثر را با دقت اندازهگیری کرد. امروزه، اثر کازیمیر در مهندسی نانو اهمیت عملی دارد، زیرا ممکن است باعث چسبیدن قطعات بسیار کوچک به یکدیگر و اختلال در عملکرد آنها شود.

شکل 2: میان دو صفحه تنها برخی از مدهای نوسانی میدان مجازند، در حالی که بیرون صفحه ها محدودیت کمتری وجود دارد. این تفاوت باعث ایجاد نیروی خالصی میشود که صفحه ها را بهسوی یکدیگر میکشد. برای درک شهودی موضوع، دو قایق کنار هم را روی دریا تصور کنید. پدیده ای که مشاهده می شود این است که موج های بلند بیشتر از سمت بیرون به قایق ها رسیده و آن ها را به هم نزدیک میکنند. در حالت دو صفحه، اندازه این نیرو به فاصله میان صفحه ها بسیار حساس است. در مدل ایدهآل، فشار کازیمیر با عکس توان چهارم فاصله تغییر میکند؛ بنابراین با کاهش فاصله، به سرعت افزایش مییابد.
نمونه سوم در اتم هیدروژن دیده میشود. بر اساس نظریهی دیراک، انتظار میرفت دو تراز 2S و 2P در اتم هیدروژن انرژی یکسانی داشته باشند. اما در سال 1947، ویلیس لمب و رابرت رترفورد در آزمایشی دقیق نشان دادند که انرژی این دو تراز اندکی متفاوت است؛ اختلافی در حدود 1058 مگاهرتز.
این اختلاف به نام جابهجایی لمب یا Lamb shift شناخته میشود و با نوسانات کوانتومی میدان الکترومغناطیسی ارتباط دارد. به زبان ساده، الکترون در اتم تحت تاثیر این نوسانات قرار میگیرد و پتانسیل الکتریکی هسته را اندکی متفاوت تجربه میکند. در نتیجه، انرژی بعضی از ترازهای اتمی بیشتر از ترازهای دیگر تغییر میکند.
این اندازهگیری از رویدادهای مهم در شکلگیری الکترودینامیک کوانتومی بود. هانس بته در همان سال، نخستین محاسبه تقریبی را انجام داد و پس از او فاینمن، شوینگر و تومونگا در گسترش این نظریه نقش مهمی داشتند. لمب نیز در سال 1955 جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد.
نوسانات خلا با پدیده آشنای دیگری نیز ارتباط دارند: چرا اتم برانگیخته خود به خود نور گسیل میکند؟ یک توضیح شهودی این است که نوسانات میدان کوانتومی مانند تلنگری همیشگی عمل میکنند و با فرایند گذار اتم به تراز انرژی پایین تر ارتباط دارند.
آثار این نوسانات به آزمایشگاههای کوچک محدود نمیشود و حتی بر دقیقترین ابزارهای اندازهگیری نیز تأثیر میگذارد. رصدخانهی لایگو (LIGO) امواج گرانشی را از طریق اندازهگیری تغییرات بسیار کوچک طول بازوهای خود آشکار میکند؛ تغییراتی که میتوانند از یک هزارم قطر پروتون نیز کوچک تر باشند. در چنین سطحی از حساسیت، نویز کوانتومی نور لیزر به عاملی محدودکننده تبدیل میشود.
دانشمندان برای کاهش این نویز از نور فشرده (squeezed light) استفاده میکنند. در این حالت ویژه، نوسان یک کمیت نور کمتر شده و در مقابل، نوسان کمیت مزدوج آن افزایش مییابد. به این ترتیب، بدون نقض اصل عدم قطعیت، میتوان نویز را در کمیتی که برای اندازهگیری اهمیت دارد کاهش داد. لایگو از سال 2019 از این روش استفاده میکند. پژوهشگران در سال 2020 نیز گزارش دادند که اثر کوانتومی نور بر آینه های 40 کیلوگرمی این رصدخانه قابل اندازهگیری است؛ نشانهای از اینکه نوسانات کوانتومی حتی بر اجسام بزرگ هم اثر میگذارند.

شکل 3: یک طرح شماتیک سادهشده از رصدخانه لایگو (LIGO).
اصطلاح انرژی نقطهی صفر شاید یادآور ادعاهای مربوط به دستگاههای تولید انرژی رایگان باشد؛ اما نکته مهم این است که حالت پایه، پایینترین حالت انرژی یک سامانه است. نمیتوان با پایین بردن سامانه به حالتی کم انرژیتر، بهصورت پیوسته از آن انرژی استخراج کرد.
اثر کازیمیر نیز منبع انرژی رایگان نیست. اگر دو صفحه بر اثر این نیرو به یکدیگر نزدیک شوند، برای جداکردن دوباره آنها و بازگرداندن سامانه به وضعیت اولیه باید انرژی صرف کرد. بنابراین ادعاهای مربوط به ماشینهای حرکت دائمی بر پایه انرژی خلا، پشتوانه علمی ندارند.
به جعبه آغاز مقاله برگردیم. اکنون میدانیم که حتی در سردترین حالت ممکن نیز میدانهای کوانتومی درون آن وجود دارند و نوسانات آنها هرگز به طور کامل متوقف نمی شود. همین پدیده در مایع ماندن هلیوم، جذب دو صفحهی فلزی، جا به جایی ترازهای اتم هیدروژن و محدودشدن حساسیت لایگو نقش دارد.
نوسانات نقطهی صفر به ما یادآوری میکنند که در دنیای کوانتومی، "هیچ" مفهومی بهسادگی تصور روزمره ما نیست. شاید پرسش عمیقتر این باشد: اگر خلا نیز چنین ویژگیهای پویایی دارد، چه چیزهای دیگری را به اشتباه خالی یا ساکن می پنداریم؟