در فیزیک کلاسیک، دستکم روی کاغذ، میشود هم جای دقیق یک توپ را دانست و هم سرعتش را. در اندازهی اتم و کوچکتر از آن، مکانیک کوانتومی میگوید این دو دقت برای همهی حالتها با هم جمع نمیشوند. اصل عدم قطعیت هایزنبرگ همین مرز را با زبان ریاضی مینویسد. موضوع سردرگمی ما نیست؛ خودِ ساختار موج و ذره اینطور است. اینجا همان ایده را بدون فرمولهای سنگین میگویم.
عدم قطعیت یعنی چه، و چه نیست؟
وقتی میشنویم نمیتوان همزمان مکان و سرعت را دقیق دانست، ذهن معمولاً سراغ خطای اندازهگیری میرود. دوربین ضعیف است، ذره میلرزد، یا نوری که برای دیدن ذره میتابانیم خودش اوضاع را به هم میریزد. اینها در آزمایش واقعی مهماند، ولی اصل عدم قطعیت حرف دیگری دارد.
ذره در هر حالتی که باشد، نمیشود مکان و تکانهاش را همزمان به هر دقتی که دلمان بخواهد مشخص کرد. اگر یک آزمایش را بارها روی ذراتی با حالت یکسان تکرار کنیم، نتیجهها کمی با هم فرق دارند. اندازهی این پخششدگی را برای مکان با Δx و برای تکانه با نشان میدهیم. هرچه یکی را کوچکتر کنیم، دیگری بزرگتر میشود و هر دو با هم به صفر نمیرسند.
حتی اگر آزمایشگری را تصور کنیم که هنگام اندازهگیری ذره را اصلاً به هم نمیزند، این حد پایین سر جایش میماند. این حد از خودِ توصیف موجی ذره میآید، نه از نقص دستگاه.
پس مسئله این نیست که هنوز ابزار بهتری نساختهایم. ذرهی کوانتومی با یک تابع موج[1] توصیف میشود و شکل این تابع، تنگ بودن در مکان و تنگ بودن در تکانه را با هم محدود میکند.
چرا اسم عدم قطعیت کمی گمراهکننده است؟
در انگلیسی بیشتر میگویند uncertainty principle و در آلمانی Unbestimmtheit، یعنی نامشخص بودن. بعضی فیزیکدانها ترجیح میدهند بگویند indeterminacy، یعنی تعیینناپذیری، یا اینکه ذره از قبل مقدار معینی نداشته است. این واژه کمتر با عدم اطمینان آزمایشگر قاطی میشود.
برای خواندن همین متن، یک جملهی سادهتر کافی است. مکان و تکانه دو نمای مختلف از یک حالت موجیاند. نمیشود حالتی ساخت که هر دو نما همزمان به اندازهی دلخواه تیز باشند.
هایزنبرگ و سال ۱۹۲۷
ورنر هایزنبرگ در سال ۱۹۲۷ رابطهای منتشر کرد که بعدها به نام او معروف شد. او با میکروسکوپ پرتوی گاما، که یک آزمایش فکری بود[1]، این تصویر را ساخت. هرچه بخواهیم مکان را دقیقتر ببینیم، باید نوری با طول موج کوتاهتر بتابانیم و چنین فوتونی تکانهی بیشتری دارد. برخورد این فوتون، تکانهی ذره را بیشتر به هم میریزد. اگر پرتو نرمتر باشد، مکان مبهم میماند.
امروز میدانیم استدلال میکروسکوپ بیشتر یک تصویر است. ریشهی ریاضی عمیقتر است و به تبدیل فوریه[2] برمیگردد. تابعی که در مکان باریک باشد، در تکانه گسترده میشود. با این حال همان تصویر برای شروع خوب است. دقت بیشتر در یک متغیر، برای متغیر دیگر هزینه دارد.
فرمولی که همه میشناسند، به زبان ساده
برای ذرهای که در یک راستا حرکت میکند، اصل عدم قطعیت را اینطور مینویسند:
هر نماد چه معنایی دارد؟
میگوید مکان ذره چقدر پخش است. فرض کنید ذرات زیادی را دقیقاً در یک حالت آماده کنیم و مکان هر کدام را بسنجیم. نتیجهها همه یکی نیستند و کمی دور یک مقدار میانگین پراکندهاند. Δx اندازهی همین پراکندگی است. در آمار به آن انحراف معیار میگویند.
همین حرف را دربارهی تکانه میزند. تکانه یعنی جرم ضرب در سرعت، یعنی .
را اچبار میخوانند. ثابت پلانک تقسیم بر است. عددی بسیار کوچک، حدود ژول ثانیه.
و خطای یک بار اندازهگیری نیستند. پراکندگی نتیجههای اندازهگیریهای تکراری روی حالتهای یکساناند.
فرمول نمیگویدیا بهتنهایی باید بزرگ باشند. میگوید حاصلضرب آنها نمیتواند ازکمتر شود. هرچه جای ذره را دقیقتر مشخص کنیم، تکانهاش نامشخصتر میشود و برعکس. هیچ حالتی نیست که در آن و هر دو صفر باشند.
یک مثال عددی کمک میکند؛ الکترون درون اتم در فضایی حدود ، یعنی تقریباً به اندازهی قطر یک اتم، محبوس است. پس از این مقدار بزرگتر نیست. اگر این عدد را در فرمول بگذاریم، دستکم حدود میشود. جرم الکترون خیلی کم است، پس این پراکندگی تکانه یعنی سرعتش حدود صدها کیلومتر بر ثانیه پخش است. الکترون محبوس در اتم نمیتواند ساکن بماند و همیشه مقداری انرژی جنبشی دارد.
همین نکته توضیح میدهد چرا الکترون روی هسته سقوط نمیکند. اگر به هسته نزدیکتر شود، در فضای کوچکتری گیر میافتد. کوچکتر میشود و در نتیجه و انرژی جنبشی بزرگتر. این انرژی اضافه نمیگذارد الکترون بیش از حد به هسته نزدیک شود.
رابطه با EPR و مکان و تکانهی همزمان
در مقالهی EPR در سال ۱۹۳۵ این استدلال آمده است. اگر بتوان بدون دخالت، مکان و تکانهی یک ذرهی دور را پیشبینی کرد، آن دو باید واقعیت مستقل داشته باشند. پاسخ کوانتومی، بهاختصار، این است. در آزمایش فکری EPR، آلیس یا مکان را میسنجد یا تکانه را. هر دو را روی همان ذرهی اول، همزمان و با دقت نامحدود، اندازه نمیگیرد. اصل عدم قطعیت هم اجازه نمیدهد یک ذره، به معنای کلاسیک، هم مکان معین داشته باشد و هم تکانهی معین.
فراتر از مکان و تکانه
اصل عدم قطعیت فقط برای و نیست. هر جفت متغیر ناهمسان، یعنی کمیتهایی که ترتیب اندازهگیریشان در نتیجه فرق میکند، مرز مشابهی دارد. دو نمونهی آشنا اینها هستند.
• انرژی و زمان. در تفسیرهای مختلف این رابطه را با دقت بیشتری بیان میکنند. حالتهایی که عمر کوتاهی دارند، در انرژی پهن میشوند. در طیف به این پهنشدگی linewidth میگویند.
• مؤلفههای اسپین در راستاهای مختلف. نمیشود هر سه را همزمان با دقت نامحدود دانست.
پیامدهایی که در آزمایش دیده میشوند
• تونل زدن کوانتومی: ذرهای که انرژی کافی برای رد شدن از مانع ندارد، باز هم احتمال کوچکی دارد که آن سوی مانع دیده شود. تابع موج در مکان دقیقاً صفر نمیشود.
• نوسان صفر نقطهای: حتی در صفر مطلق، سیستمهای کوانتومی مثل نوسانگر انرژی حداقل غیرصفر دارند. ونمیتوانند هر دو صفر باشند.
• میکروسکوپی و لیتوگرافی: هرچه بخواهیم در مقیاس کوچکتر موقعیت را کنترل کنیم، رفتار موجی و پراکندگی تکانه برای طراحی محدودیت میگذارند.
جمعبندی
اصل عدم قطعیت یک مرز آماری و ساختاری است بین دقت در مکان و دقت در تکانه. این مرز از اینجا میآید که ذرات را با امواج توصیف میکنیم. اندازهگیری میتواند حالت را عوض کند، ولی حتی پیش از آنکه نور ذره را به هم بزند، هیچ حالت کوانتومی نمیتواند و را هر دو به صفر برساند. در مقیاس بزرگ، آنقدر کوچک است که جهان کلاسیک به نظر میرسد. در مقیاس کوچک، همین مرز بخشی از قواعد بازی است، همانطور که درهمتنیدگی مرز دیگری از دنیای کلاسیک را نشان میدهد.
1Wave Function, 2Fourier transform
منابع
- W. Heisenberg, "Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik", Zeitschrift für Physik 43, 172 (1927). English: "The Physical Content of Quantum Kinematics and Mechanics" (translations widely available).
- W. Heisenberg, "Uncertainty relations and quantum mechanics", in various collected works; see also modern pedagogical: American Journal of Physics review articles on Fourier derivation.
- N. Bohr, "The Quantum Postulate and the Recent Development of Atomic Theory", Nature 121, 580 (1928), complementarity context.
- R. P. Feynman, R. B. Leighton, M. Sands, The Feynman Lectures on Physics, Vol. III, Ch. 1–2 (wave-particle and uncertainty intuition).