با پیشرفت نظریهی اطلاعات کوانتومی، بر پایهی پدیدههای غیر قابل توضیح، اما شگفتآوری چون اثر برهمنهی و یا درهمتنیدگی کوانتومی، به ناگهان انتظار پیشرفت چشمگیری، کمابیش در تمامی شاخههای فناوری شکل گرفت. هرچند که هنوز از درک این مفاهیم فاصله داریم، اما این انتظارات، پژوهش و فعالیت صنعتی گستردهای را در حوزههای محاسبات، رمزنگاری و حسگری به راه انداختهاند. پیشبینی میشود ظهور فناوریهای کوانتومی تازه و استوار بر این پدیدهها ، سرانجام به انقلابی فناورانه و دگرگونساز بیانجامد.
در گذشته انقلابهای فناورانهی دیگری نیز با توسعهی نظریهی علمی تازه پدیدآمده و پیشراندهشدهاند. برای نمونه، دو سده پیش، موفقیت نخستین انقلاب صنعتی پیوندی ژرف با توسعهی ترمودینامیک داشت. ترمودینامیک، بهعنوان یک نظریهی تجربی بر پایهی قوانینی که از تجربه برگرفته شدهاند، بر اصولی جهانشمول استوار است و پیشبینیهایی ارائه میدهد که هم در چارچوب کلاسیک معتبر است و هم انتظار میرود در چارچوب کوانتومی معتبر باشد. مثلاً همانگونه که گرما نمیتواند از حمام سرد به حمام گرم جریان یابد، بازده یک موتور گرمایی مبتنی بر سامانهی کوانتومی نیز نتواند از حد کارنو فراتر رود. بههمینترتیب، انتظار نمیرود که بتوان از درهمتنیدگی برای استخراج کار بیشتر از یک مخزن انرژی استفاده کرد. شاید در نگاه نخست چنین به نظر برسد که در ترمودینامیک جایی برای برتری کوانتومی نیست.
واقعیت اینست که ترمودینامیک در حوزهی کوانتومی به درستی شناختهشده نیست. مفاهیم پایهی ترمودینامیک همچون دما یا فشار در سطح کوانتومی تعریفی ندارند، کار و گرما در سطح کلاسیک نیز خوشتعریف نیستند و در سطح کوانتومی حتی اوضاع بغرنجتر نیز میشود. تعریف تعادل ترمودینامیکی در سطح کوانتومی در هالهای از ابهام است. در برخی آزمایشها اصول ترمودینامیک کلاسیک در سطح کوانتومی نقض شدهاست. برخی هم باور دارند که پارامترهای ترمودینامیکی از اساس برآمده هستند و فقط در سیستمهای درشتنمود و جمعی از ذرات پدید میآیند. با همهی این نکات و مبهم بودن شناخت ما از ترمودینامیک کوانتومی، همچنان میتوانیم فناوری را در این شاخه نیز پیش ببریم بدون اینکه سناخت کاملی از چگونگی فرایندهای آن داشتهباشیم.
با تمام محدودیتهایی که بیان کردیم، حتی ترمودینامیک کلاسیک نیز محدودیتی بر سرعت تبدیل انرژی به گرما و کار نمیگذارد. بنابراین طبیعی است که برتریهای ترمودینامیکی کوانتومی را در سامانههای کوانتومیِ دور از تعادل جستوجو کنیم. در واقع، نتایج نظریِ بنیادی در حوزهی ترمودینامیک کوانتومی نشان دادهاند که ایجاد درهمتنیدگی با استخراج سریعتر کار پیوند دارد، آن هم هنگامی که انرژی در سامانههای کوانتومی بسذرهای ذخیره میشود. این نتایج و یافتههای دیگر، علاقه به سامانههای کوانتومی بهعنوان موتورهای گرمایی و دستگاههای ذخیرهسازی انرژی را برانگیختهاند. همین امر به ظهور پژوهش دربارهی باتریهای کوانتومی و جستوجو برای یافتن اثرهای کوانتومیِ بهبوددهندهی عملکرد آنها آغاز شد.
باتریهای کوانتومی، مانند باتریهای الکتروشیمیایی، سامانههایی موقت برای ذخیرهی انرژیاند. آنها ظرفیت انرژی و توان محدودی دارند و ممکن است انرژی خود را در اثر اتلاف از دست بدهند. با این حال، باتریهای کوانتومی را میتوان با عملیاتی شارژ یا تخلیه کرد که میان حالتهای مختلف، برهمنهیهای همساز1 میسازند. در باتریهای کوانتومیِ متشکل از بسیاری زیرسلول، این همسازیها میتوانند درهمتنیدگی و دیگر همبستگیهای غیر کلاسیک را شکل دهند و به مقیاس فراگستردهای در توان شارژشدن بینجامند. یعنی سرعت شارژ شدن در واحد زمان میتواند به اعدادی بسیار بزرگ و به تمامی دستنیافتنی برای باتریهای الکتروشیمیایی برسد. این اثر کوانتومی، همسنخ با مقیاسبندی هایزنبرگ در مترولوژی کوانتومی و الگوریتم جستوجوی گروور، به برتری نسبت به دستگاههای کلاسیک میانجامد و از همین رو یکی از نیروهای محرک اصلی این شاخهی فناوری بوده است.
جهش بزرگ در این فناوری هنگامی رخ داد که نخستین مدل باتری کوانتومی، معروف به «باتری کوانتومی دیک2»، ارائه شد؛ مدلی که میتوانست در معماری حالت جامد ساخته شود. از آن زمان، بسیاری از مدلهای مشخص و عملی باتری کوانتومی بهصورت نظری پیشنهاد شدهاند؛ از زنجیرههای اسپینی یکبعدی تا باتریهای فرمیونی با برهمکنش شدید. بهتازگی نیز گامهای مهم اما مقدماتی بهسوی پیادهسازی تجربی باتریهای کوانتومی برداشته شده است.
در همین حال، پژوهشهای نظری نقش همبستگیهای کوانتومی و اثرهای جمعی را در دستیابی به مقیاس فراگستردهی توان روشن کردهاند؛ یعنی توان شارژی که سریعتر از شمار زیرسلولها رشد میکند. پژوهشهای اخیر همچنین پروتکلهایی برای افزایش بازده و دقت شارژ و روشهایی برای جلوگیری از اتلاف انرژی بهسبب اثرات محیطی پیشنهاد کردهاند.

شکل 1: نگاهی بر باتری کوانتومی و نحوه کارکرد آن.
با این حال، بسیاری از جنبههای فیزیک باتریهای کوانتومی هنوز ناشناخته ماندهاند؛ مانند حد نهایی چگالی انرژی، توان مطلق و عمر ذخیرهسازی انرژی. افزون بر این، کار تجربی روی باتریهای کوانتومی هنوز در آغاز راه است، اما در آخرین پژوهش انجام شده روی باتریهای کوانتومی در سال اخیر (۲۰۲۶)، محققان استرالیایی [1] توانستند ثابت کنند همانطور که انتظار داریم سرعت شارژ باترهای کوانتومی با بزرگ شدن باتری افزایش پیدا میکند. یعنی به تمامی بر خلاف درک شهودی ما، با افزایش تعداد سلولهای باتریو با در هم تنیده کردن آنها سرعت شارژ باتری با مرتبهیرشد میکند. این پدیده بدین معناست که با درهمتنیده کردن سلولهای باتری، شارژ کردن یکی در شارژ شدن باقی سلولها نیز اثرگذار است.
1Coherent superposition, 2Dicke quantum battery
منابع
[1] Hymas, K., Muir, J. B., Tibben, D., Van Embden, J., Hirai, T., Dunn, C. J., ... & Quach, J. Q. (2026). Superextensive electrical power from a quantum battery. Light: Science & Applications, 15(1), 168.