تا حالا به این فکر کردی که وقتی میگیم یک اتفاق «علت» اتفاق دیگهایه، دقیقاً منظورمون چیه؟ اصلاً چی باعث میشه بین دو رویداد رابطه علت و معلولی برقرار باشه؟
در سادهترین حالت، رابطه علّی یعنی یک اتفاق یا یک عمل بتونه روی نتیجه اتفاق دیگهای اثر بذاره. مثلاً وقتی کلید برق رو میزنیم و چراغ روشن میشه، فشردن کلید علت روشنشدن چراغه. اگر کلید رو نزنیم، در شرایط معمول چراغ هم روشن نمیشه. پس با تغییر یک عمل، میتونیم روی نتیجه اثر بذاریم.
البته هر اتفاقی که زودتر رخ بده، لزوماً علت اتفاق بعدی نیست و در فیزیک هم این تمایز خیلی مهمه. وقتی میگیم رویداداز نظر علّی قبل از رویدادقرار داره، منظور اینه که اطلاعات یا اثر یک عملیات میتونه ازبهمنتقل بشه، بدون اینکه انتخابهای بعدی دربتونن نتایج محلیِ قبلیرو تغییر بدن. البته این به معنی اون نیست کهلزوماً باعث بهوجوداومدن خودِمیشه؛ فقط میگه جهت اثرگذاری در این فرایند چطوری تعریف شده.
خیلی فلسفی شد، نه؟
بذار یه مثال ساده تر بزنم: فرض کن درست قبل از باریدن بارون، گوشی ما زنگ بخوره؛ حالا، آیا واقعا زنگخوردن گوشی ما باعث بارش بارون شده؟ نه! پس برای اینکه از یک رابطه علّی حرف بزنیم، باید امکان اثرگذاری واقعی وجود داشته باشه، نه صرفاً تقدم زمانی.
خب! تا اینجا همهچیز منطقی به نظر میرسه. اما حالا تصور کن وارد جهانی بشیم که در اون، حتی ترتیب اثرگذاری دو عملیات هم همیشه مشخص نباشه ! این دقیقاً همون ایدهای هست که فیزیکدانها با عنوان ترتیب علّی نامعین یا Indefinite Causal Order بررسی میکنن.
برای درک موضوع، یه مثال از زندگی روزمره میزنم. مثلا تو آشپزی اول مواد کیک رو مخلوط میکنیم و بعد اون رو داخل فر میذاریم. یا اول رمز گوشی رو وارد میکنیم و بعد وارد برنامه میشیم. حتی کامپیوترها هم برای انجام محاسبات، دستورها رو طبق ترتیبهای مشخصی اجرا میکنن.
جالبه بدونی که حتی بیشتر مدارهای رایانههای کوانتومی هم از همین ساختار پیروی میکنن. برای مثال، اول یک گیت کوانتومی روی کیوبیت اعمال میشه و بعد گیت دوم. حالا یکی ممکنه سوال کنه اصلا گیت چیه؟ به زبون خیلی ساده، گیتهای کوانتومی عملیاتهایی هستن که وضعیت اطلاعات کوانتومی رو تغییر میدن. اما مکانیک کوانتومی یک امکان عجیبتر هم پیش رومون میذاره: اینکه خودِ ترتیب اجرای عملیات، تحت کنترل یک حالت کوانتومی قرار بگیره (واقعا دنیای کوانتوم چقدر عجیبه!)
برای فهمیدن این موضوع، یک فوتون، یعنی یک ذره نور، رو تصور کن که قراره از دو دستگاه مختلف عبور کنه. اسم این دستگاهها رو A و B میذاریم.
در حالت اول، فوتون ابتدا از دستگاه A و بعد از دستگاه B عبور میکنه. در حالت دوم، ترتیب برعکسه؛ یعنی فوتون اول وارد B میشه و بعد از A میگذره.

در دنیای معمولی میتونیم با پرتاب یک سکه تصمیم بگیریم که فوتون کدوم مسیر رو طی کنه. مثلاً اگر شیر اومد، مسیر اول رو انتخاب کنیم و اگر خط اومد، مسیر دوم رو. امااااااا، امااااااا، اماااااا، نکته مهم دقیقا همین جاست! در واقع تو این کاری که می کنیم، تو هر باری که آزمایش انجام میشه، بالاخره یکی از این دو ترتیب انتخاب شده. حتی اگر ما ندونیم کدوم مسیر طی شده، باز هم یک ترتیب مشخص وجود داره.
حالا مکانیک کوانتومی وارد ماجرا میشه و داستان رو جذابتر میکنه.
در فیزیک کوانتومی، یک سیستم میتونه در حالتی به نام برهمنهی قرار بگیره. در چنین حالتی، سیستم رو نمیشه صرفاً با یکی از چند گزینه معمولی توصیف کرد. حالتهای مختلف میتونن بهشکل همدوس در فرایند حضور داشته باشن و حتی با هم تداخل کنن.
همین ویژگی این امکان رو فراهم میکنه که ترتیب دو عملیات هم تحت کنترل یک برهمنهی کوانتومی قرار بگیره. یعنی بهجای اینکه در هر اجرا صرفاً یکی از ترتیبهایسپسیاسپسانتخاب بشه، دو ترتیب بهشکل همدوس در یک فرایند کوانتومی مشارکت کنن.
این موضوع فقط یک بازی ساده ریاضی نیست. تفاوتش با انتخاب تصادفی رو میشه در نتایج آزمایش بررسی کرد؛ چون در حالت کوانتومی، اطلاعات مربوط به دو ترتیب میتونن با هم تداخل داشته باشن، درحالیکه مخلوط تصادفی دو ترتیب چنین همدوسی رو نداره.
دانشمندان برای مطالعه این پدیده از ساختاری به نام سوئیچ کوانتومی (Quantum Switch) استفاده میکنن.
یک سوئیچ معمولی بین دو مسیر انتخاب میکنه، اما سوئیچ کوانتومی میتونه ترتیب اجرای دو عملیات رو با استفاده از یک سیستم کنترلی کوانتومی تعیین کنه. اگر این سیستم کنترلی در برهمنهی مناسبی قرار بگیره، ترتیب عملیات هم بهشکل کوانتومی کنترل میشه.
در بسیاری از آزمایشها، این کار با استفاده از فوتونها انجام میشه. یعنی چطوری؟ در واقع میان با کمک آینهها، تقسیمکنندههای پرتو و تجهیزات نوری، مسیرهای مختلفی برای حرکت فوتون طراحی میکنن. در یک مسیر، فوتون ابتدا عملیاتو سپسرو تجربه میکنه و در مسیر دیگر ترتیب برعکسه.
وقتی شرایط آزمایش طوری تنظیم بشه که همدوسی کوانتومی حفظ بشه، میشه اثر مشارکت دو ترتیب رو در خروجی دستگاه بررسی کرد. در واقع، چیزی که دانشمندان اندازه میگیرن، الگوهای آماری مشخصیه که اطلاعاتی درباره ساختار فرایند کوانتومی بهشون میده.
حالا ممکنه یه سو تفاهمیهم این وسط ایجاد بشه. یعنی چی؟ یعنی یکی فرض کنه ترتیب علّی نامعین یعنی زمان به عقب برمیگرده یا میتونیم نتیجه یک اتفاق رو قبل از وقوعش ببینیم.
در حقیقت، در این آزمایشها، کسی ماشین زمان نساخته و قرار نیست قوانین معمول علت و معلول ناگهان بیاعتبار بشن. موضوع اینه که در چارچوب توصیف یک فرایند کوانتومی، نمیتونیم همیشه یک ترتیب علّی ثابت برای عملیات مورد بررسی تعیین کنیم.
حتی مفهوم مهمی به نام Causal Nonseparability یا جداناشدگی علّی وجود داره که دقیقتر به همین موضوع اشاره میکنه. این اصطلاح زمانی کاربرد داره که یک فرایند کوانتومی رو نتونیم صرفاً به مخلوطی احتمالاتی از فرایندهای دارای ترتیب علّی مشخص تقلیل بدیم. پیچیده شد؟
بذار ساده تر بگم: به بیان دیگه، انگار طبیعت به ما میگه برای توصیف بعضی فرایندهای کوانتومی، فقط دونستن اینکه اولو بعدیا اولو بعداتفاق افتاده، کافی نیست.
البته ایده سوئیچ کوانتومی مدتهاست مطرح شده و در سالهای گذشته آزمایشهای مختلفی برای بررسی اون انجام شده. یکی از مقالههای مهم این حوزه، مقاله مروری منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله Nature Reviews Physics هست که آزمایشها، کاربردها و محدودیتهای مربوط به ترتیب علّی نامعین رو بررسی میکنه.
نکته مهمی که این مقاله روش تأکید داره اینه که مشاهده رفتار عجیب در یک آزمایش، بهتنهایی برای اثبات یک ادعای بنیادی درباره علیت کافی نیست. باید دقیقاً مشخص کنیم از چه تعریف و چارچوبی برای علیت استفاده میکنیم، آزمایش روی چه فرضهایی بنا شده و آیا توضیحهای جایگزین برای نتایج وجود دارن یا نه.
این موضوع اهمیت زیادی داره، چون بعضی از آزمایشهای سوئیچ کوانتومی رو میشه از دیدگاه رویدادهای جزئیتر در فضا و زمان هم بررسی کرد. بنابراین مشاهده جداناشدگی علّی در یک فرایند، لزوماً به معنی اثبات نامعینبودن ساختار بنیادی فضا-زمان نیست.
اما ماجرا تو این نقطه به پایان نرسید و حتی در سال ۲۰۲۵ جذابتر هم شد.
در مقالهای که در Physical Review Letters منتشر شد، پژوهشگرها تونستن نسخههای تعمیمیافتهای از ترتیب علّی نامعین رو با استفاده از یک تراشه فوتونیکی یکپارچه و قابل برنامهریزی پیادهسازی کنن.
برای درک اهمیت این پیشرفت، باید به این نکته توجه کنیم که کنترل دو عملیات با دو ترتیب ممکن، نسبتاً سادهتر از کنترل تعداد زیادی عملیات و ترتیبهای مختلفه.
برای مثال، اگر فقط دو عملیات A و B داشته باشیم، دو ترتیب ممکن وجود داره. اما برای سه عملیاتوو، تعداد ترتیبهای ممکن به شش حالت میرسه. هرچه تعداد عملیات بیشتر بشه، تعداد ترتیبهای احتمالی هم بهسرعت افزایش پیدا میکنه.
از طرف دیگه، نگهداشتن همدوسی کوانتومی بین مسیرهای مختلف، کار آسونی نیست. کوچکترین اختلال محیطی یا نقص تو کنترل سیستم میتونه کیفیت فرایند رو کاهش بده. به همین دلیل، ساخت تراشهای که بتونه ساختارهای پیچیدهتر رو با دقت بالا کنترل کنه، پیشرفت مهمیه.
در این پژوهش، دانشمندان فقط به ساخت یک مدار نوری جدید اکتفا نکردن. اونها رفتار خروجی دستگاه رو هم بررسی کردن و نتایج رو با محدودیتهایی مقایسه کردن که برای فرایندهای دارای ترتیب علّی معین تعریف شده بودن. نتایج آزمایش، عبور از این محدودیتها رو با معناداری آماری بالا نشون داد.
اگر بخوایم به زبون ساده تر بگیم، پژوهشگران شواهدی به دست آوردن که نشون میداد دادههای آزمایش رو نمیشه در چارچوبهای مورد آزمون، با یک ساختار علّی کلاسیکی و مشخص توضیح داد.
یکی از بخشهای جالب این پژوهش، اجرای فرایندی برای پالایش جداناشدگی علّی بود.
سوال میشه که پالایش چیه؟ تو فیزیک کوانتومی، پالایش به روشهایی گفته میشه که تلاش میکنن یک ویژگی کوانتومی ارزشمند رو از منابع موجود استخراج یا تقویت کنن. در این پژوهش، یک پروتکل پالایش تکنسخهای برای این منبع کوانتومی اجرا شد.
اهمیت این کار تو اینه که ترتیب علّی نامعین رو میشه فراتر از یک موضوع مفهومی یا فلسفی بررسی کرد؛ یعنی به عنوان یک منبع، در علم اطلاعات کوانتومی، که امکان شناسایی، سنجش و استفاده از اون وجود داره.
حالا شاید مهمترین بخش داستان این باشه که این ویژگی عجیب کاربرد هم داره؟
یکی از زمینههای امیدوارکننده، محاسبات کوانتومیه. در بعضی مسائل خاص، استفاده از ترتیب نامعین عملیات میتونه تعداد دفعات لازم برای اجرای بعضی گیتها یا فراخوانی عملیات رو کاهش بده. این ویژگی ممکنه در طراحی الگوریتمهای کوانتومی مفید باشه.
زمینه دیگه، ارتباطات کوانتومیه. تصور کن اطلاعات کوانتومی باید از کانالهایی عبور کنه که نویز دارن و بخشی از اطلاعات رو خراب میکنن. بعضی پژوهشها نشون دادن که تحت شرایط مشخص، قرار دادن چنین کانالهایی در یک ترتیب کوانتومی نامعین میتونه عملکرد انتقال اطلاعات رو بهتر کنه.
همچنین پژوهشگرها در حال بررسی استفاده از این ایده در اندازهگیریهای بسیار دقیق و حتی فرایندهای ترمودینامیکی کوانتومی هستن. برای نمونه، طرحهایی مطرح شده که نشون میدن ترتیب نامعین بعضی عملیات ممکنه در عملکرد سامانههای گرمایی و سرمایشی کوانتومی نقش داشته باشه.
حالا بعد از گفتن این کاربردهای محتمل، نباید تصور کنیم سوئیچ کوانتومی همیشه و در هر شرایطی از روشهای معمولی بهتر عمل میکنه. در واقع مزیت احتمالی اون به نوع مسئله، منابع مورد استفاده و شرایط آزمایش بستگی داره و بنابراین هنوز هم فاصله زیادی بین نمایش این پدیده در آزمایشگاه و استفاده گسترده اش در فناوریهای روزمره وجود داره.
اما شاید جذابترین بخش ماجرا، کاربردهای فناوری نباشه؛ بلکه سؤالات بنیادیای باشه که این پدیده درباره ماهیت جهان ایجاد میکنه.
ما معمولاً فضا و زمان رو بستری در نظر میگیریم که رویدادها در اون رخ میدن. در نظریه نسبیت عام اینشتین، ساختار فضا-زمان با گرانش ارتباط مستقیم داره. از طرف دیگه، مکانیک کوانتومی به ما میگه بعضی ویژگیهای فیزیکی میتونن در برهمنهی قرار بگیرن.
حالا یکی از پرسشهای عمیق در تلاش برای ساخت نظریه گرانش کوانتومی اینه که اگر خودِ هندسه فضا-زمان هم رفتار کوانتومی داشته باشه، چه اتفاقی برای ترتیب علّی رویدادها میافته؟
آزمایشهای فعلی سوئیچ کوانتومی هنوز پاسخ نهایی این سؤال رو نمیدن، اما چارچوبی فراهم میکنن که بتونیم چنین ایدههایی رو با زبان دقیقتر ریاضی و آزمایشهای قابلاندازهگیری بررسی کنیم.
در واقع، یکی از مهمترین درسهای این پژوهشها اینه که بعضی مفاهیم ظاهراً بدیهی، وقتی وارد دنیای کوانتومی میشیم، دیگه به اندازه قبل ساده نیستن.
همیشه تصور میکردیم برای توضیح یک فرایند، کافیه بدونیم چه اتفاقهایی افتادن و ترتیبشون چی بوده. اما حالا میدونیم در بعضی فرایندهای کوانتومی، خودِ ترتیب عملیات هم میتونه بخشی از ساختار کوانتومی سیستم باشه.
شاید در آینده، رایانهها و شبکههای کوانتومی نهتنها از ویژگیهایی مثل برهمنهی و درهمتنیدگی استفاده کنن، بلکه بتونن از برهمنهی ترتیب اجرای عملیات هم بهعنوان یک منبع محاسباتی بهره ببرن.
این پژوهشها هنوز ماشین زمان نساختن و قانون علیت رو هم از بین نبردن؛ اما نشون دادن حتی مفهوم ساده و آشنایی مثل «اول و بعد» میتونه در جهان کوانتومی معنایی بسیار پیچیدهتر و جذابتر از چیزی داشته باشه که همیشه تصور میکردیم.